172735 Тверская обл., г.Осташков, пер.Советский, д.З

Версия для слабовидящих

Администрация МО

Город Осташков

Тверская область

Телефон:
+7 (48235) 5-68-17

[email protected]

Майстры беларускага слова. Іван грамовіч кавалачак хлеба

Іван Грамовіч - Кавалачак хлеба — Кароткі змест / Краткие содержания

Увага!!! Поўны змест

Дзед шмат ведаў казак. Мне іх расказваў. I расказваў не тады, калі я яго прасіў, а тады, калі была нейкая прычына. А прычына знаходзілася заўсёды. Вось калі мы выганялі статак у поле, мне як падпаску ён даручаў насіць торбу з хлебам. У торбе апроч акрайчыка хлеба часам ляжалі скварка ці яйка, зваранае ўкрутую, соль, агурок, бутэлька малака ці хлебнага квасу. Словам, харч на цэлы дзень сухім пайком, як цяпер кажуць. Увесь гэты правіянт быў у завязанай вузлом торбе, якую мне даводзілася цягаць. Я кажу не насіць, а цягаць, бо перад абедам рука стамлялася, ноша надакучвала, і я ставіў яе дзе-небудзь пад куст або вешаў на сучок бярозы. Сам ішоў адганяць памаўзлівых кароў ад шкоды, а потым вяртаўся да бярозкі і падцягваў торбу на новае месца. Неяк я згубіў месца сховы. Забыўся, пад якім кустом паклаў торбу, і доўга яе шукаў. Мае пошукі дзед заўважыў, дачакаўся, калі я падыду, і пачаў пытацца, чаму я з сабой не нашу торбу? А што ж было б, каб не адшукаў ношу ці сабака яе ўкраў? Мы засталіся б без абеду, галодныя... Гэта справядліва, але я таксама адказаў пераканаўча і шчыра: – Абрыдла яе цягаць. – Эх, блазнота! – усміхнуўся дзед. – Прысядзь на купіну, паслухай, што я табе раскажу... Вось і прычына трапілася. Дзед, помню, расказаў тады пра аднаго дзівака, які нёс у мяшку за плячыма хлеб. Дарога была далёкая. Ішоў-ішоў дзівак, нёс-нёс хлеб, замарыўся. Спыніўся. Перакідае ношу з пляча на плячо і лаецца: – Ох, каб на цябе ліха! Яшчэ гэты цяжар нясі на сабе! А хлеб у мяшку за плячыма адгукаецца: – Не, чалавеча, не ты мяне нясеш, а я цябе нясу. – Што? – абурыўся дзівак. – Каму гэта не відно, што я цябе ўсю дарогу на сабе валаку!.. А хлеб з мяшка зноў падае голас: – Памыляешся. Не ты мяне нясеш, а я цябе нясу. – Паспрачайся ў мяне! – узлаваўся дзівак. – От зараз вазьму ды і кіну з плеч... Пабачым, хто каго валачэ на сваім гарбу. – Кідай, – кажа хлеб, – але потым не кайся. – Ах, ты будзеш у мяне аскірзацца! – разгневаўся дзівак і кінуў мяшок на ўзбочыну дарогі. Пайшоў сабе з вольнымі рукамі. Ідзе. Без цяжару лёгка ісці. Ішоў-ішоў, а тут і ноч настае. Есці захацелася. Прысеў ды і думае: «Далей ісці трэба, але падсілкавацца не шкодзіла б... А чым? Хлеба няма...» Так і атрымалася, што хлеб прыяў чалавеку. А чалавек? Адумаўся, дзівак, пакаяўся, ды было позна. Калі дзед расказваў, мне было пацешна, што дзівак па сваёй дурноце выкінуў хлеб. – Чаго ты смяешся? – сказаў дзед. – Глядзі, каб не ўпадобіўся гэтаму падарожніку... I табе ж абрыдла цягаць торбу... Берагчы хлеб, шанаваць самы маленькі кавалачак, кожную скарыначку – прывучалі дзед і бацька. – З’еш усё! Не пакідай! – сварылася маці. – Няможна! – Чаму? – Голад можа настаць... Я не разумеў іх. Якая сувязь паміж голадам, якога ніколі я не бачыў, і палоханнем, строгасцю, з якімі дарослыя прывучалі мяне шанаваць хлеб? Ну што будзе, калі я скамячу з мякішу галачку і шпурну яе ў ночвы, дзе сястра будзе мыць бялізну?.. Паляцяць пырскі, мне будзе смешна... Што можа здарыцца, калі я выкіну недаедзеную скібку? Падумаеш, вялікая страта! Сабака з’есць. Аднак пасля падобных жартаў у мяне доўга балела рука. Бацька так даў па руцэ, якой я кідаўся хлебам, што навекі запомніў. Дзед не караў мяне. Ён толькі ўгаворваў, расказваў казкі, як пра таго дзівака... Помню пра хлеб яшчэ адно яго паданне, ці легенду. – Пацалуй недаедзены кавалачак і пакладзі ў торбу, – сказаў ён аднойчы мне. – Эх, які ж ты неакуратны! Колькі цябе ні навучай, усё роўна расцеш бяспамятным... Відаць, як паспытаеш свой горкі кавалачак хлеба, тады зразумееш, чаго ён каштуе. Мы абедалі каля крыніцы, што пад вярбой. Каровы нашы пасвіліся ў лагчыне... I дзед пачаў гэту легенду, якую тады я не мог запісаць, а цяпер перадам сваімі словамі. ...Людзі вельмі доўга харчаваліся травой, ягадамі, грыбамі. Елі ўсё, жылі напаўгалодныя, бедна, аж пакуль не выдумалі хлеб. Хлеб яны выдумалі не адны. Былі ў іх памагатыя. I хто, ты думаеш? Сонца, Вецер і Вада!.. Даўно-даўно гэта было. Вецер і Вада хадзілі па зямлі, як людзі і жывёла. А Сонца, як і цяпер, плавала над зямлёй. У вышыні. I магло размаўляць чалавечай мовай. Сонца, Вецер і Вада бачылі, як цяжка жывецца людзям. От адзін раз сабраліся і пачалі між сабой меркаваць. Як памагчы людзям жыць багацей і шчаслівей на зямлі. Разважалі-разважалі. I Сонца тады прапанавала новы харч для людзей. – Толькі няхай яны яго вынаходзяць і здабываюць самі, – сказала Ветру і Вадзе Сонца. – А мы ім дапаможам. Будуць любіць гэтую працу – зажывуць шчасліва... Дало Сонца Ветру некалькі зерняў жыта. Вецер пасеяў. Вада паліла. Цяпло прыгрэла. Зерні ўзышлі. Сонца ўсміхнулася. Жыта пачало расці ўгору. Глядзяць людзі і дзівяцца: што гэта такое расце? А вырасла жыта. Паспелі буйныя каласы. Людзі сабе думаюць: ну што з гэтых каласоў можна зрабіць? На што яны могуць спатрэбіцца? Адзін чалавек сарваў каласок, расцёр яго. Узяў падпёк на агні зерне. Пакаштаваў... Другі чалавек прыдумаў зварыць спелыя зерні ў вадзе. Таксама пакаштаваў... Трэці чалавек прыдумаў таўчы зерні. Стоўк – атрымалася мука. З мукі жонка зварыла зацірку. Пакаштавалі... Адна дасціпная цётка з мукі замясіла цеста. Камяк цеста паспрабавалі спячы. Спяклі. Атрымаўся румяны бохан. Так чалавек вынайшаў хлеб. З тае даўняй пары людзі ўсё больш і больш удасканальвалі сваё вынаходства. Выдумалі белы хлеб. Сітны хлеб. З чарнушкай. З кменам. З разынкамі. Выдумалі пірог. Святочны пірог. Вясельны каравай... Выдумалі булкі, абаранкі, розныя пернікі... З мёдам, з макам, з цукрам... Але знайшліся ў аднае мясцовасці людзі, якія пачалі глуміць хлеб, не бераглі яго. Забыліся, што самае надзённае ў хлебе: сабраць ураджай, сабраць насенне, каб налета пасеяць зноў. Каб на новы год быў новы ўраджай... Яны занядбалі ўсё. Пачалі раскідацца хлебам. Дзе ні ступіш, валяюцца аб’едкі, кавалкі, скарынкі. Па дарогах рассыпана зерне. У засеках псуецца насенне. Гэта здарылася таксама даўно-даўно. Ішоў па дарозе Вецер. Ён ішоў ціха, павольна. Ішоў і чуе, што калоссе жыта шэпчацца між сабой. Прыслухаўся, аб чым гамоніць яно, нізка кланяючыся. I пачуў Вецер скаргу жыта на занядбаную сваю долю. Што яго топчуць людзі. Здзекуюцца з яго. I малыя і старыя. Зайшоў Вецер у вёску, дзе жылі гэтыя людзі. Бачыць – праўда! На вуліцы, на дварах, пад вокнамі валяюцца кавалкі хлеба. Нават боханы. Ніхто не беражэ ані крошкі. Раззлаваўся Вецер ды як закруціць віхрам. Толькі чорны слуп густога пылу ўзняўся над вуліцай. Круціць Вецер, змятае ўсе скарынкі, недаедкі і віхрам узнімае ўгору. Слуп расце, расце высока ў неба. Усё сабраў віхрам Вецер. I зерне рассыпанае і сухары цвілыя... Узняў аж да Сонца і кажа: – Паглядзі, Сонца, што ж гэта робіцца?! Мы клапоцімся аб людзях, дапамагаем колькі сілы ёсць, моцы. Ты на мяне сварышся, калі шпарка хмары ганю, калі павольна крылы ў млынах кручу і хлеб ім мялю... А што яны робяць з гэтага хлеба? Бачыш, як глумяць?! Хлеб скардзіцца, што яны здзекуюцца з яго. Нахмурылася Сонца, закрыўшыся хмараю. (Можа яно быць вельмі гнеўным!) Праз нейкі час толькі мутная, шэрая дымка распаўзлася па небе. Сонца пажаўцела. Навокал яго ўтварыўся круг. Гледзячы праз гэты круг на зямлю, Сонца сказала Ветру: – Пашлі на іх сухавей. А я спёкі паддам... I пачалася ў той мясцовасці неміласэрная гарачыня. Усё на полі, на агародах пасмягла. З рэк уся вада збегла ў мора. Азёры і крыніцы павысыхалі. Дрэвы без пары пажоўклі. Жыта – пабялела. Высушанае спёкай, яно дзівілася: чаму з такімі лёгкімі каласкамі расце? Дзе дождж, каму хацелася б з удзякай важка пакланіцца?.. Бясхмарна. Сухавей гайсае па полі. Звоніць пустымі каласамі... Людзі пачалі хвалявацца, наракаць: – Што ж гэта настала? Калі ж пойдзе дождж?.. Усе запасы харчу яны паелі. У полі ўсё пагарэла. Не тое што ўраджай сабраць, нават насення людзі вярнуць не змаглі... I пачалі яны шукаць выкінутыя на вуліцу кавалкі хлеба. Рады былі зацвіламу сухару і чорнай скарыначцы. Людзі каяліся, што так неабдумана жылі. З болем успаміналі тую пару, калі не ашчаджалі хлеб, глумілі яго... Дзеці хварэлі, паміралі з голаду. Маткі плакалі горкімі слязьмі. Аднойчы ўранку, калі Вецер-сухавей яшчэ драмаў за кустамі, слёзы людскія разам з расою выпарыліся, узняліся да Сонца. I яно адчула гаркату гэтых слёз... Тут Сонца паклікала да сябе Ваду і Вецер і пытаецца: – Ну, што там чуваць? Як цяпер жывуць людзі з тае мясцовасці? – Дрэнна, – адказаў Вецер.– Голад па ўсёй акрузе. – Просяць дажджу, – сказала Вада, – але я не магу паслаць без твайго дазволу. – Ну, а што яны сабе думаюць? – пытаецца Сонца. – Што між сабою гавораць? – Гавораць, ніколі глуміць хлеб не будуць, – адказалі Вада і Вецер. – Толькі б ураджаю новага дачакацца. Не ўвесь час гнеўным Сонца бывае! Адхінула яно шэрую заслону. Заслону пылу ад сухой, як попел, зямлі і дыму ад пажараў на балотах. Бачыць, стаіць на ўзгорку адзін дзядзька, трымае ў прыгаршчах зерне і просіць: – Хмарка, дай дожджыку!.. Сыпні, хоць кропельку! – Ну, сыпні, – кажа Сонца Вадзе, – столькі кропель, колькі трэба на пасеў. – А ты, – кажа Ветру, – пранясі хмары над палеткамі асцярожна... Градам не пабі, ліўнем не змый! – Падумала Сонца і дадае: – Пабачым, як яны зноў возьмуцца за працу... Праз нейкі момант пайшоў роўны, спорны дождж. Такі, якога прасілі людзі... Цяжка было, яны пакутавалі пасля голаду. Зноў харчаваліся травой-шчаўем, маладой крапіўкай. Грыбамі, ягадамі... Месцамі нават грыбоў і ягад не стала. Грыбніцы павысыхалі. Ягаднік пагарэў на балотах. I калі зноў людзі з тае мясцовасці дачакаліся і сабралі новы ўраджай, змалолі з яго муку і напяклі хлеба, то пакляліся вечна цалаваць яго... Сеяць і расціць, даглядаць і сабіраць, шанаваць і берагчы, як само жыццё. Так яно ёсць і зараз. Жыта – ад слова жыць... – Цяпер ты зразумеў, чаму людзі шануюць кожны кавалачак хлеба? – запытаў мяне дзед. Я сядзеў моўчкі і адчуваў сябе вінаватым, што не пацалаваў акрайчык хлеба. Людзі рабілі гэта, навучаныя голадам. Я ж не бачыў голаду. I не хацеў бачыць. Я сядзеў, трымаючы ў руках свой акрайчык, і адчуваў яго, як жывога. Ён быў самым дарагім з усяго, што прыдбаў чалавек для свайго жыцця.

karotkizmest.by

Іван Грамовіч - Воблакі — Кароткі змест / Краткие содержания

Увага! Поўны змест

Калі што ёсць найпрыгажэйшае ў свеце, то, бадай, гэта воблакі... О, як яны збіраюцца! Як плывуць і растаюць у сіняве! Не наглядзецца, не налюбавацца! ...Вось мая чарада авечак збілася ў гурт. Полудзень. Спёка. Ляжыш на пагорку. Глядзіш у неба. Над та-бою — позіркам не абняць — блакітная шырыня. Ты адзін перад усёй гэтай бязмежнай, нямой глыбінёй, з вока на вока, толькі, здаецца, матухна-зямля злёгку трымае цябе за плечы. Ледзь-ледзь. Здаецца, адарвешся і паляціш у гэта блакітнае бяздонне... Аж страшна. Страшна, а хочацца паляцець, паплысці. Хораша! Воблакі нібы табун на сінім полі. Адкуль яны? Куды нясуцца? Не, яны не застылі. Яны плывуць. Клубкамі растуць. Вырастаюць. Гэта, што было наперадзе, застаецца ззаду. Яго абганяе сярэдняе... Нібы рукой, абняло сяброўку. А сяброўка робіцца меншай, радзейшай. Ды яна ж нікне, растае! А побач белым круглым купалам шуганула, узнялася суседка-хмара... Як цудоўна! Не наглядзецца на воблакі ў бязветраны дзень. Яны могуць расці, вырастаць, могуць знікаць, як дым. Могуць клубіцца на адным месцы і разрастацца ўшыркі. I зрабіцца велічэзнай цяжкай хмарай. (Тады дзед кажа — збіраецца на дождж.) Гэта хмара насупліваецца, як бы згушчаецца, чарнее, і раптам грымне гром, і з яе ўмомант пасыплецца дождж. Буйныя серабрыстыя кроплі яго будуць сыпацца на зямлю, а непадалёку — глянеш — асветлены сонцам, стаіць зялёна-залаты лес. Дрэвы цешацца, пазіраючы ўгору. Ім свеціць сонца. У ветраны дзень часцей бываюць нізкія воблакі. Яны імчацца па небе на адной вышыні, як ганцы. Шпарка, без аглядкі, гуртам. Сонца між іх то выгляне, то схаваецца. На балоце між густых алешын пасуцца авечкі. Тут зацішак... А зірнеш угору, вышэй верхавіння дрэў, туды, дзе бягуць шпаркія воблакі, бягуць здалёк ці зблізку, і падумаеш: гэта жыццё імкліва бяжыць. Якое яно імклівае!.. Дзесьці стаяць людныя гарады. Людзі там спяшаюцца, мусіць, як і гэтыя воблакі... Тут не адчуваеш тых нястрымных плыняў. Наляціць віхор, кране вяршаліну алешыны. Яна зашапаціць і супакоіцца. Толькі воблакі могуць расказаць пра нястрымны рух жыцця. Іх трэба навучыцца чытаць і разумець. Воблакі бываюць высокія і нізкія. У два паверхі і нават у тры. Ёсць рэдкія і суцэльныя. Ёсць воблачкі. Ёсць хмаркі. Ёсць похмаркі. Адны прыносяць яснасць, пагоду, другія — непагадзь і навальніцу. Воблакі ўпрыгожваюць неба, апранаюць яго. То, бывае, усё яго паб’е на груды. То воблачная града шлейфам-шалікам працягнецца ад небасхілу да небасхілу. То коўдрай зацягне ў адным баку. То серабрыстымі фіранкамі перыстыя хмаркі доўга вісяць на вялікай вышыні... Я яшчэ ніколі не бачыў гор. Дзе ім быць у нас на Міншчыне! А воблакі ў маім уяўленні малявалі стромкія кручы. 3 воблакаў вырасталі высачэзныя хрыбты і непраходныя цясніны. Зіхацелі бела-снежныя шапкі вяршынь, і цямнелі пячоры з вечным змрокам. А калі сонца хавалася за лес, ста-так ішоў у сяло, — на супрацьлеглым ад захаду небасхіле віднеўся цэлы ланцуг гор. Сапраўдныя хрыбты і недасягальныя пікі горных вяршынь. Так перада мной паўставалі яшчэ ніколі не бачаныя Казбек, Эльбрус, Эверэст... Я ніколі яшчэ не бываў у заапарку або звярынцы, але слана ўпершыню чамусьці ўгледзеў у хмарах. Плыла такая вялікая шэрая хмара з гала-вой, з хобатам. I вочы мела. I ногі... Дзе мне бываць было ў казачнай краіне, там, дзе цёплыя воды, там, дзе растуць райскія дрэвы! Але пейзажы мора, сінь вечна бясхмарных нябёс я шмат разоў бачыў, наглядаючы воблакі... Я не ведаў яшчэ, што такое вайна. А ўжо ў маленстве ў хмарах бачыў бойкі нашых з ворагам. Там грымелі гарматы. Імчалася чырвоная конніца. Тачанка з кулямётам. 3-за пляча агромністым мячом замахваўся асілак у шлеме. А ля яго корчылася, выгіналася шэра-цёмная гадзюка. 3 пашчы ў яе бліскаў агонь... Потым гадзюка распадалася на кавалкі, што бруднымі плямамі яшчэ колькі часу плылі па небе... Я не бачыў выбухаў бомб і снарадаў. А воблакі нагадвалі мне гэта. Аднойчы куст полымя і дыму вырас у небе, нібыта дзікая груша на палетку, і доўга шугаў перад маімі вачыма ў надхмар’і. Я любіў глядзець на воблакі. Глядзець і думаць... Найбольшая прыемнасць — глядзець на воблакі ў летнія, пагодлівыя дні, калі ў небе лётаюць птушкі. Вясною — жаваранкі. А ўлетку — ластаўкі і стрыжы. Ласкава чылікаючы, з імклівым свістам яны праносіліся над галавой. А ўвосень надта падабалася, як высока-высока плавалі буслы. Павольна, не махнуўшы крылом, яны плавалі, збіраючыся ў вырай. Плавалі па крузе, узнімаючыся вышэй і вышэй... Вышэй воблакаў!.. Тады хацелася лятаць самому. Толькі шэрыя і пахмурна-зімнія воблакі былі не па сэрцу. Сэрца заўсёды хвалявала навальніца... У навальніцу ўсё трапяталася ў грудзях. Я бачыў, як хмары ляцелі ў розным кірунку. Яны страчаліся. Усё бушавала. Усё ў паветры кіпела. Усе воблачкі, усе хмары і похмаркі з-пад сонечнай вышыні. Навальнічныя перуны таўклі іх, як месіва, і секлі агністымі маланкамі. Гром адгукаўся ў сэрцы... Страшнавата было. Асабліва ў лесе... А ў сонечны дзень, бывала, сяджу, гляджу... Здаецца, такіх воблакаў, як сёння, не бачыў ніколі. I здаецца, не ўбачу... Цудоўна! I так штодня. Бо воблакі як само жыццё. Жыццё цячэ — хмаркі бягуць. То бываюць цёмнымі, то яснымі. То спакойнымі, то неспакойнымі... Не налюбуешся на іх, як на само жыццё. Ці бачылі вы, як хаваецца сонца ў агністыя падушкі? Або як ноччу месяц усплывае на неба... I зорачку каля яго малюсенечкую ўначы бачылі? А хмары падплываюць да месяца. Белыя, серабрыстыя краі, нібыта ўдзень. Такога дзіва не знойдзеш і ў казцы. Хмары і воблакі — гэта мары маленства. Мары аб сталасці. Аб пазнанні нязведанага.

***

Калі я ўпершыню ляцеў на самалёце, пры пасадцы вельмі прасіў лётчыка праляцець скрозь воблакі. Або над самымі воблакамі, блізка-блізка... Лётчык паслухаў мяне. Наш самалёт, у якім мы ўчацвярых, нядаўнія студэнты, ляцелі, раптам крылом дакрануўся да першага воблачка. Дзверы кабіны пілота адчыніліся, і лётчык крыкнуў, штось-ці паказваючы пальцам. Але за грукатам матора голас нельга было пачуць. Я падумаў, што нешта здарылася. Усё магло быць... Я ўстаў і падышоў да пілота. — Бяры воблакі рукамі! — крыкнуў ён.— Бяры, ты ж хацеў... Я зразумеў яго. Упершыню пада мной плылі лёгкія, як туман на світанні, рэдкія воблачкі. Плылі мары майго маленства. I тут я згледзеў чараду кароў на лузе. Ля іх малюпасенькую кропку — пастушка... Мы сапраўды ляцелі між хмар. Унізе воблакі маленства, а ўверсе — па-ранейшаму слаўся пласт зноў недасягальных аблокаў на вышынях.

karotkizmest.by

Майстры беларускага слова. 21.by

БЕЧЫК Варлен Леанідавіч

25.06.1939 – 13.11.1985

в. Астрашыцкі Гарадок Мінскага р-на.

Беларускі савецкі крытык і літаратуразнавец.

Кандыдат філалагiчных навук (1974).

Значны ўклад у беларускую крытыку і літаратуразнаўства ХХ ст. унёс адзін з самых адукаваных і эрудзіраваных крытыкаў свайго часу, чалавек адароны яркім адметным талентам, адмысловым адчуваннем і разуменнем паэзіі жыцця і паэзіі слова Варлен Леанідавіч Бечык.

Нарадзіўся даследчык у Астрашыцкім Гарадку Мінскага раёна ў сям’і настаўнікаў. Яго невясёлае дзяцінства выпала на гады вайны — горкія, трагічныя, галодныя. Пасля заканчэння школы В.Бечык вучыўся на філалагічным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, які скончыў у 1960г. На яго выбар паўплывала маці — Ларыса Лявонцьеўна Кароткая. Яна з дзяцінства выхавала ў сына добры густ да мастацкай кнігі, паэтычнага слова. Некаторы час В.Бечык выкладаў беларускую, рускую мову і літаратуру ў Пліскай сярэдняй школе Смалявіцкага раёна. У 1966г. ён скончыў аспірантуру і працаваў у рэдакцыях газеты “Літаратура і мастацтва”, часопіса “Нёман”. З 1972г. быў малодшым, затым старшым навукам супрацоўнікам Інстытута літаратуры АН БССР, з 1981г. — намеснікам галоўнага рэдактара выдавецтва “Мастацкая літаратура”.

У друку В.Бечык пачаў выступаць з 1959г. Яго першыя літаратурна-крытычныя публікацыі звярнулі на сябе ўвагу не толькі маладым запалам, баявітасцю і бескампраміснасцю, але і вышынёй ідэйна-эстэтычных крытэрыяў, высокім прафесійным узроўнем. Шматлікія артыкулы і рэцэнзіі крытыка нясуць багатую інфармацыю, напоўненую глыбокімі актуальнымі, значнымі жыццёвымі і эстэтычнымі праблемамі, насычаную шчырым чалавечым хваляваннем, адкрытай радасцю, стрыманым болем.

Асаблівай тэмай для В.Бечыка стала творчасць паэтаў, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Ім складзены зборнік “Песні змагання, 1941—1945: вершы беларускіх паэтаў” (1986), куды ўключаны вершы сарака аднаго беларускага паэта — удзельніка падзей тых векапомных дзён. Крытык лічыў, што гэтыя паэты заслугоўваюць большай увагі з боку даследчыкаў і грамадскасці.

В.Бечык быў адным з аўтараў “Истории белорусской советской литературы» (1977). У сааўтарстве з М.Ярошам выдаў манаграфію “Беларуская савецкая лірыка” (1979). В. Бечыкам напісана не адна прадмова і пасляслоўе да кніг вядомых беларускіх пісьменнікаў. Ён займаўся даследаваннем рускай класікі, літаратуры народаў СССР і замежнай літаратуры. Выступаў у ролі перакладчыка.

Лёс адмераў літаратуразнаўцу ўсяго 46 гадоў, але зроблена В.Бечыкам, ня-гледзячы на непрацяглае жыццё, нямала. Зроблена з грунтоўнасцю, таленавіта, з вялікай душэўнай самааддачай, а таму і трывала, на доўгі час.

Язэп ПУШЧА (Плашчынскi Iосiф Паўлавiч)

20.05.1902 — 4.09.1964

в.Каралiшчавiчы Мiнскага р-на. Беларускi савецкi паэт, пісьменнік, настаўнік.

Я.Пушча нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Бацькі, Павел і Антаніна Плашчынскія, былі непісьменнымі. Жылі ў клопаце пра гаспадарку, пра тое, каб пракарміць і паставіць на ногі шасцера дзяцей — чатырох хлопчыкаў і дзвюх дзяўчынак. Я.Плашчынскі быў пятым сынам у сям’і. Ён рана далучыўся да працы і ў дванаццаць гадоў, па яго словах, “у касьбе амаль не адставаў ад дарослых”. Будучы паэт вучыўся ў Каралішчавіцкім народным вучылішчы (1910—1913), у жніўні 1915г. быў залічаны вучнем 2-га класа Мінскага вышэйшага пачатковага вучылішча. З-за набліжэння фронту і падрыхтоўкі да эвакуацыі вучоба доўга не пачыналася. Вучыцца ў Мінску давялося і ў перыяд Лютаўскай і Кастрычніцкай рэвалюцый, а таксама грамадзянскай вайны. Гэта быў час, калі адбывалася пераасэнсаванне грамадскіх падзей, матэрыяльных і духоўных каштоўнасцей.

Я.Плашчынскі асабліва цяжка перажываў нямецкую акупацыю. З 1918г. да жніўня 1921г. ён вучыўся ў Мінскім рэальным вучылішчы. У 1918г. прачытаў першую беларускую кнігу — “Шляхам жыцця” Я.Купалы, а праз два гады ў сваёй весцы пазнаёміўся з М.Чаротам, сяброўствам з якім даражыў усе жыццё. Першыя крокі ў літаратуру Я.Пушча зрабіў ў 1922г. Разам з іншымі пісьменнікамі ён стаў адным з заснавальнікаў і арганізатараў літаратурнага аб’яднання “Маладняк”, а пазней — “Узвышша”. З гэтага часу паэзія становіцца яго асноўным заняткам. Аўтар паэтычных зборнiкаў: «Ранiца рыкае» (1925), «Vita» (1926), «Днi вясны» (1927), «Песнi на руiнах» (1929), паэм: «Крававы плакат» (1930), «Песнi вайны» (1927—28), «Бор шумiць» (1957) i iнш., вяршаванай казкi для дзяцей «На Бабрыцы» (1960).

ГРАМОВIЧ Iван Iванавiч

26.07.1918 — 02.07.1986

в.Закружка Мiнскага р-на.

Беларускi пiсьменнiк, публіцыст, сатырык, перакладчык, сцэнарыст.

Заслужаны работнiк культуры Беларусi (1978).

Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Вучыўся ў Крупіцкай сярэдняй школе, пасля паступіў і ў 1939г. скончыў літаратурны факультэт Мінскага педагагічнага інстытута. Пасля вучобы ў інстытуце быў прызваны ў Чырвоную Армію, дзе праслужыў у артылерыйскіх часцях ад радавога байца да афіцэра. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. У 1948г. дэмабілізаваўся, працаваў загадчыкам грамадска-палітычнага аддзела часопіса “Беларусь” (1946—1953), адказным сакратаром, намеснікам галоўнага рэдактара часопіса “Маладосць” (1953—1954, 1958—1970), начальнікам сцэнарнага аддзела кінастудыі “Беларусьфільм” (1956—1957), літкансультант СП БССР (1958—1970), намеснікам галоўнага рэдактара часо-піса “Вожык” (1970—1975). Узнагароджаны ордэнам “Знак Пашаны”, медалямі, Ганаровымі граматамі Прэзідыўма Вярхоўнага Савета БССР, УССР, Латвійскай і Малдаўска ССР. Член КПСС з 1943г.

Першае апавяданне “Ружовіўся ўсход” надрукавана ў 1935г. у альманаху “Аднагодкі”. Да вайны многія творы І. Грамовіча, яго першая аповесць “Чужы грунт” друкаваліся ў часопісе “Полымя рэвалюцыі”. Галоўнае ў іх — жыццё калгаснай вёскі. У франтавых газетах змяшчаў нарысы, апавяданні. Асноўныя тэмы пасляваеннай творчасці — вайна, аднаўленне, каханне і сяброўства, нараджэнне новых узаемаадносін у заходнебеларускай вёсцы, праца рабочых, інтэлігенцыі, праблема горада і вёскі, сціранне граней паміж імі.

КАРАБАН Сцяпан Iгнатавiч

8.1.1902 — 14.1.1974

в. Дзехнаўка Мiнскага рна.

Беларускi лiтаратуразнавец, філосаф, педагог, крытык.

Доктар фiлалагічных навук (1960), прафесар (1961).

Паходзiў з сялянскай сям’і. З дзяцінства дапамагаў бацькам па гаспадарцы. У канцы 1918г.—пачатку 1919г. працаваў справадаром Заслаўскага валвыканкома. З сакавіка 1919 у Чырвонай Арміі, пісар чыгуначнага батальёна Лібава-Роменскай чыгункі. Быў паранены. З чэрвеня 1919г. па май 1920г. лячыўся ў шпіталі ў Мінску, выйшаў адтуль з ампутаванай нагой. У 1920—1925гг. працаваў сакратаром валрэўкомаў, валвыканкомаў, старшынёй райкома сялянскай узаемадапамогі ў розных месцах Мінскай вобласцi. Член КПСС з 1924г. У 1928г. скончыў Камуністычны універсітэт нацыянальных меньшасцяў у Маскве, у 1931г. — БДУ. У 1931— 1934гг. вучыўся ў аспірантуры Інстытута філасофіі АН БССР і выкладаў у кансерваторыі.

Атрымаўшы ў 1934г. ступень кандыдата філасофскіх навук, працаваў у Інстытуце філасофіі АН БССР і выкладаў у кансерваторыі і БДУ (1934—1935). У 1936г. нейкі час быў дырэктарам Палітасветінстытута ў Магілеве. У 1937—1941г. дацэнт на кафедры рускай літаратуры Мінскага педінстытута. У час Вялікай Айчыннай вайны пражываў у в.Заляшаны Клецкага р-на і ў Ляхавіцкім р-не, займаўся шавецкай справай. З верасня 1944г. — дацэнт, у 1961—1971гг. — прафесар Мінскага педінстытута. Узнагаро-джаны медалямі. Як літаратуразнавец пачаў выступаць у 1938г. Даследаваў фiла-софскія, лiтаратурна-эстэтычныя погляды В.Бялiн-скага i Дз.Пiсарава. Вывучаў светапогляд i праблематыку творчасцi Я.Купалы. Аўтар нарысаў па гiсторыi беларускай лiтаратуры, крытыкi i эстэтычнай думкi.

КУНIЦКI Сымон Фамiч19.11.1902 — 14.10.1940

в.Гаранi Мiнскага р-на.

Беларускi савецкi крытык i лiтаратуразнавец.

Паходзiў з сялянскай сям’і. Вучыўся на рабфаку БДУ (1925—1928). Скончыў літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне яго педфака (1931). Працаваў вучоным сакратаром Інстытута мовы, літаратуры і мастацтва АН БССР (1931—1936). Як малады крытык С.Куніцкі ў 1931г. быў залічаны ў Беларускую АПП ад Мінскай філіі. Стаў ахвярай сталінскіх рэпрэсій. 26.11.1936г. арыштаваны і асуджаны на 10 год зняволення. Верагодна, загінуў у лагеры на Калыме (дата смерці можа быць недакладнай). Рэабілітаваны ў 1954 пасмяротна, узноўлены ў правах члена СП БССР. З першай публікацыяй (апавяданнем “У той жа дзень”) С.Куніцкі выступіў у 1928г. у газеце “Чырвоная змена”. Першай яго крытычнай працай была рэцэнзія на паэтычную кнігу А.Салагуба “Лукішкі”, змешчаная ў 1929г. у часопісе “Маладняк”. З таго часу С.Куніцкі рэгулярна выступаў у друку як крытык: пісаў пра творчасць Я.Скрыгана, А.Александровіча, В.Каваля, С.Баранавых, М.Лынькова, Т.Кляшторнага, А.Салагуба, І.Шапавалава і інш. Апублi-каваў рэцэнзii i артыкулы пра творчасць Я.Купалы, М.Лынькова, З.Астапенкi, С.Баранавых, Б.Мiкулiча, Я.Скрыгана, М.Хведаровiча i iнш. Шмат увагi С.Куніцкі аддаў творам беларускіх пiсьменнiкаў для дзяцей (рэцэнзii пра кнігі «Мiхасёвы прыгоды» Я.Коласа, апо-весцi «Санька-сiгналiст» В.Каваля, «Петрык-завадатар» Х.Шынклера i iнш.)

Алесь ГАРУН (Прушынскi Аляксандр Уладзiмiравiч)

11.03.1887 — 28.07.1920

Фальварак Новы двор Мiнскага рна. Паэт, празаік, драматург, публіцыст, дзеяч нацыянальнавызваленчага руху.

Нарадзіўся ў беднай сям’і чорнарабочых. Маючы 6 гадоў, пайшоў вучыцца ў 3-е гарадское прыходскае вучылішча у Мінску, скончыў яго ў 1897г. Працуючы на р.Лене, А.Прушынскі падрыхтаваў паэтычны зборнік “Матчын дар” і ў 1914г. пераслаў яго ў Вільню. Але вайна перашкодзіла публікацыі. Зборнік пабачыў свет толькі ў 1918г., пасля вяртання аўтара з Сібіры. У 1918г. А.Гарун рэдагаваў газету “Беларускі шлях”, актыўна ўдзельнічаў у дзейнасці беларускіх арганізацый, якія існавалі на акупіраванай тэрыторыі.

Вершы ён пачаў пісаць змалку — спачатку на рускай мове, потым на беларускай. Раннія творы не захаваліся. 1905 годам датуецца паэма “Мае коляды”, апублікаваная ў Вільні ў 1920г. пад псеўданімам А. Сумны. Першы друкаваны верш “Маці-Беларусі”з’явiўся ў газеце “Наша ніва” (1907). У 1920г. паэт апублікаваў зборнік “Жывыя казкі”, куды ўвайшлі тры п’ескі для дзіцячага тэатра.

Улицы Минского района, которые носят имена белорусских писателей и просветителей: д.Прилуки — улица Адама Мицкевича.г.Заславль — улица Якуба Коласа, улица Сымона Будного, улица и пер.Рогнеды.д.Сеница — улица Янки Купалы.

Чтобы разместить новость на сайте или в блоге скопируйте код:

На вашем ресурсе это будет выглядеть так

БЕЧЫК Варлен Леанідавіч 25.06.1939 – 13.11.1985 в. Астрашыцкі Гарадок Мінскага р-на. Беларускі савецкі крытык і літаратуразнавец. Кандыдат філалагiчных навук (1974). Значны...

news.21.by

Іван Грамовіч - Выпаў снег — Кароткі змест / Краткие содержания

Увага! Поўны змест

Аднойчы раніцай я прахапіўся і ад нечаканасці аж прысеў на ложку. «Няўжо заспаў?» — мільганула трывожная думка. У хаце было зусім светла. Гэтымі асеннімі досвіткамі, доўгімі і цёмнымі, я прывык раненька ўставаць, паўтараць урокі і выходзіць з дому так, каб паспець на заняткі. Яркае святло дня мяне напалохала. Няўжо спазніўся ў школу? Але над ложкам гадзіннік з паржавелай гіраю, якую я, устаючы, заўсёды падцягваў, мерна чэкаў, і стрэлка яго паказвала яшчэ не позні час. Ад чаго ж гэта пабялелі столь, ляжанка і печ і сцены адсвечваюць белізной? Я прынік да шыбы падвойнага акна і ўсё зразумеў. На двары ўчарашнія змрочныя будынкі, сад, платы стаялі аснежаныя, і ў хату ад іх лілося белае мяккае святло. Зямля, стрэхі, агарод накрыліся белым покрывам. Лёгкія пушынкі ляталі, кружыліся ў паветры і асядалі на дрэвы, на аголены куст бэзу ў нашым агародчыку пад акном. Мяне адразу пацягнула з хаты: я надта люблю гэту часіну... Я хуценька сабраўся, схапіў кніжкі і пабег. Яшчэ з парога на мяне дыхнула зіма спакойным халодным подыхам. Наўкол сцішылася ўсё. Сырыя вятры доўгай восені, якія штодня надакучліва шумелі ў галлі бярозы і секлі мне ў твар кроплямі дажджу, сёння замоўклі. Шчокі цяпер прыемна шчыпаў бадзёры марозік. А снежная бель адбірала вочы, і на сэрцы ад гэтага рабілася светла і радасна. Сам сабою набег у думках і завярцеўся на языку верш — леташні ўрок, які наша настаўніца, Ліда Васільеўна, загадвала вывучыць на памяць. Я вывучыў яго і дэкламаваў. I цяпер помню словы:

Мяккі снег лятае пухам, I канца яму няма. I нясе сярдзітым духам, Дзікім сіверам зіма...

3 кніжкамі пад пахай я спяшаўся ў школу і глядзеў, як кружацца гэтыя белыя пушынкі, і чамусьці мне яшчэ ўявілася тое, што было летась. Летась зіма была надта снежная. На вуліцы намяло вялікія гурбы. Платы схаваліся пад снегам, і стрэхі зраўняла з сумётамі. Я аднае раніцы ішоў у школу па тых гурбах, што вышэй акон, вышэй брамаў. Ішоў на ўзроўні са стрэхамі хат, дзе дымелі коміны, разносячы прыемныя пахі снедання. А дарослыя выходзілі на ганак з вёдрамі і глядзелі на мяне, малога, знізу ўгору. Крочыў з кніжкамі вышэй за ўсіх... Я нават зачапіўся шапкай за сук Мікітавай ліпы. А Мікітава ліпа стаяла высачэзная, як хмара, над усім сялом. Улетку яе разлапістых галін нельга было дастаць, нават праязджаючы па вуліцы з высокім возам сена. Яна пышна ўздымалася ўгору, а ў той самы дзень пасля мяцеліцы ніжняй галінай сарвала з мяне аблавушку... У класе Ліда Васільеўна чытала нам пра першы дзень зімы. А я сабе, паглядаючы ў акно, дзе відаць была Мікітава ліпа, сядзеў і думаў, што гэта ж учора яшчэ была восень. А сёння ўжо зіма. Гэта ж ніколі так не адчуеш перамену, як у гэты дзень. Як вясну лета змяняе, не заўважыш. Як лета восень — таксама. А вось як настае зіма — адразу відно з самага світання... Выпаў снег!.. Мы вярталіся са школы, а снег не пераставаў буйнымі пушынкамі сыпацца на дол. Кругом было прыволле белых палёў і прастораў. Мае сябры крычалі пра санкі, пра лыжы. Мы кідаліся снежкамі, смяяліся. Нам было весела разам з гэтай мяцеліцай, і мне ад радасці хацелася пад разгалістай ліпай спяваць пра снег, пра зіму... Зіма, зіма! Ідзі хутчэй, сцялі снягі на поле, на дарогі, на нашу вуліцу! Сып, мяцеліца, круці гурбы, каб я зноў даставаў шапкай дрэвы. Вось якія яны высокія, а заўтра мы памераемся!.. Ідзі, зіма-матуля, каб я хутчэй пабольшаў, каб я падрос!.. Вось так я думаў, бегучы са школы, у той дзень, калі выпаў першы снег, калі ўжо сэрцам адчуў, што нешта мінуў, перажыў, а сустракаю хоць знаёмае, але штосьці такое новае-новае...

karotkizmest.by

Іван Грамовіч - Знаходка — Кароткі змест / Краткие содержания

Увага!!! Поўны змест

Здарылася са мной такое, што доўга адчуваў сябе ніякавата. Больш таго, спачатку здавалася: я зрабіў добры ўчынак, а потым быццам гэта кепска. Вось непрыемнасць. Мае старэйшыя два браты касілі ў полі канюшыну, і я ім насіў полудзень у гліняных спарышах, загорнутых і завязаных маці ў белую паркалёвую хустку, каб яда, пакуль данясу, не астыла. Касілі яны аж у Востраве, самым далёкім урочышчы. Але я туды дарогу ведаў, з ахвотай пайшоў. Прынёс. Пакуль касцы абедалі, потныя, карычневыя ад сонечнага загару, косы адпачывалі, а я сядзеў на духмяным пракосе. Паблізу ў кустах залівалася берасцянка. Мяне зацікавіла: як робяць копы з таўшчэзных, скошаных валкоў канюшыны? Я ўжо бываў на сенажаці і ведаў, што свежую траву варочаюць, сушаць, зграбаюць у валкі, потым пластуюць і складаюць у копы. Старэйшы брат Пятро мне адказаў, што канюшыну не зграбаюць у копы, а з валкоў яе круцяць і ставяць кучкі, у якіх яна сохне. Мой другі брат, Алесь, ён заўсёды з мяне насміхаўся, сказаў: – Вазьмі дома граблі і прыходзь сюды, памагай зграбаць у копы. Такі жарт, вядома, не бракаваў Алесю сказаць мне дзякуй за прынесены полудзень, і старэйшыя зноў узяліся за косы. Вяртаючыся дамоў, я ўсё чамусьці думаў пра граблі. Ступаючы басанож па нагрэтай пясчанай дарозе, разважаў сабе, як бы я ўпраўляўся з велізарным валком. Канюшынішча нізенькае, вельмі калючае – ногі пакалоў бы... З пагону, дзе ездзілі з нагружанымі вазамі, а ў большасці ганялі жывёлу на пашу, я збочыў праз лаз на бакавую дарожку, наблізіўся ўжо да нашай сядзібы, аж гляджу: ляжаць граблі. Нібы знарок хто іх паклаў. Якраз на сцежцы. У вёсцы, як вядома, сядзіба ад сядзібы аддзялялася сцежкай. Па-рознаму называлі гэтую мяжу. У нас з аднаго боку жыў дзядзька Стапановіч. Дык нашы двары былі разгароджаны плотам. Там, дзе ўпрытык стаялі хата, хлеў, адрына, межавалі сцены, а дзе не было будынкаў – зямлю падзяляла мяжа. Вузенькая – між пасевамі, шырокая – у агародзе між градамі, і называлася яна паўмежак. Па паўмежку хадзілі мы і ўся сям’я дзядзькі Стапановіча. А воддаль на прысядзібных участках, дзе можна было праехаць з калёсамі, пралегла сцежка, парослая муравою, трыпутнікам, раннікам, малачаем і дробненькім падарожнікам. Вось на гэтым месцы адзінока ляжалі граблі. Папярок сцежкі. Частка доўгага грабільна – на нашым баку, а стаўпец з зубамі ўткнуўся ў траву на баку дзядзькі Стапановіча. «Чые гэта? – падумаў я. – Хто мог пакласці граблі? Хіба ім тут месца?.. Калі я ішоў у Востраў, іх не было». Спачатку я пераступіў грабільна, хацеў ісці далей, а потым спыніўся. Паглядзеў кругом – наўкол ні душы. Хоць бы хто стаяў ці наглядаў. Нікога. Прыгожыя, адмысловыя граблі валяюцца ў чыстым полі. Я паставіў на сцежку пустыя спарышы і паклаў побач загорнутыя ў хустку дзве лыжкі. Вельмі прыгожыя граблі. Гладзенькае грабільна нехта адшліфаваў і адглянцаваў. Яно аж слізгала ў руках. Зубы, устаўленыя ў стаўпец, – планку, прымацаваную ўверсе да рагача дзяржання, – таксама точаныя, знутры завостраныя. I не са звычайнага дрэва, нейкія каштанавага колеру. Не доўгія, як часам у неахайных граблях, дзе зуб зламаўся. Я паспрабаваў імі грэбці, – грабуць, самі лезуць у траву. А каб на пракосе?.. «Нехта згубіў, – падумаў я. – Хіба абмінуць, прайсці і не падняць такую знаходку?..» I тут мне цюкнула думка пра Сенькавы знаходкі, за якія бацька яго хваліў. З Сенькам я дружыў. А Сенькаў бацька, Саўка, жыў у канцы сяла, каля рэчкі. Дражнілі яго па-вясковаму Тарбахват. Я не надта задумваўся над гэтай мянушкай, бо сябраваў з Сенькам. Ён быў хлапчук ціхі, добры, з ім не было чаго сварыцца. З ім, бывала, доўга сядзіш на беразе і моўчкі наглядаеш, як коціцца вада ў рэчцы. Жылі яны неяк наводшыбе і крышку на ўзгорку, дзе стаялі хата і іншыя гаспадарчыя будынкі. Агарожы навокал бадай не мелі. Два калы і паўтары жэрдкі – хіба гэта плот навокал гумна і двара? Ад рэчкі ўсяго адно прасла, і тое зусім пахілілася. Калі цяпер задумацца, то гаспадар, мабыць, меркаваў, што ад такога суседа, як ціхаводная Пціч, ці варта адгароджвацца? Хто каму больш дасць, або хто ад каго больш адніме? Пціч – рэчка памяркоўная. Здараліся ў яе норавы, але не часта. Вось вясной, калі разлівалася шырока, магла пакрыўдзіць, заліць Саўкава гумно, адрыну, падысці да ганка хаты. Дык то ж вясной. Часам летам пасля дажджу вада прыбывала, падымалася і выходзіла з берагоў. Але навошта ад вады, ад грамадскіх сенажацяў адгароджвацца? Да таго ж колькі прыбытку прынесла Саўку рэчка? Чаго толькі не было ў яго пад паветкай?! Тут сховішча розных рэчаў і падарункаў Пцічы. Вось бочка, вулей, ступа... Аднойчы рака прымчала шырачэзны плыт. Вось дубовая калода, якую ўскаціў сюды Саўка са старэйшым сынам. Сенька ўсё лавіў у рэчцы, што было яму па сіле. Часам я памагаў. Вока ў Сенькі было зоркае. Сядзім, бывала, на беразе, глядзім. Ён глядзіць, і я гляджу. Я на хвалькі, што кругамі разбягаюцца па вадзе там, дзе плёхне хвастом рыба. А Сенька, бачу, раптам устае, закасвае штаны да каленяў і спускаецца з берага да чоўна. У яго была даўгаватая жардзіна замест вясла. Яна лёгкая, ёй добра, плывучы на чоўне, адштурхнуцца па дне, папіхнуць і злавіць, прыгнаць да берага дошку, што несла плынь. Гэту дошку Сенька аднясе або зацягне, калі сырая, дадому, пад паветку. – Малайчына, сынок! – пахваліць бацька. За ўсё, што знаходзіў Сенька на беразе, прынесенае рэчкай, Саўка хваліў сына. – Усё нясі ў двор, малайчына! Ідзеш у хату, не ідзі з пустымі рукамі!.. Дурань той, хто нясе са свайго двара. Аднойчы плыў па рэчцы нечы зэдаль. Я памог Сеньку яго злавіць і прынесці пад паветку. – Малайцы, хлопцы! – пахваліў нас абодвух гаспадар. I мне было прыемна. Наогул, каму бывае кепска ад таго, калі цябе пахваляць? Ты ганарышся, што зрабіў добрую справу. ...Адным словам, я не мог абысці і пакінуць прыгожыя граблі. Такія ёмкія і адмысловыя. Яны заўсёды спатрэбяцца дома. За такую знаходку мне мала аддзячыць. Я ўскінуў іх, як гэта робяць дарослыя, грабільнам на плячо, зубамі ўніз. Іду, радуюся. Гэткія граблі! Чые яны, у тую хвіліну мяне нават не цікавіла. Можа, хто згубіў? Напэўна згубіў. Гэта ж далёка ад сяла, амаль каля пагону. А можа, хто зусім ад іх адрокся... Не, яны не плылі па рэчцы. Такія цудоўныя граблі! Дзяржанне аж слізгала ў руцэ. Я быў упэўнены, што, як і Сенькаў бацька, мая мама скажа: «Малайчына». Яна ў сенцах мыла бульбу. Увайсці да яе са знаходкай і з посудам было няёмка. Я паставіў граблі да прызбы і ўбег толькі са спарышамі. – А я нештачка прынёс, – прызнаўся я радасна. – Што? Маці распытвала, ці многа касцам засталося касіць, але я ўвесь трымцеў ад сваёй прыемнай навіны. Выбег, схапіў аберуч адшліфаванае грабільна і ўнёс цераз парог у сенцы. – Во! – працягнуў я граблі. Мама чамусьці насупленым позіркам агледзела граблі ад зубоў да кончыка дзяржання і ціхім голасам спытала: – Дзе ты ўзяў іх? – Я знайшоў. – Дзе знайшоў? Я яшчэ не траціў надзею пачуць прыемную пахвалу, бадзёра тлумачыў: – Іду, а яны ляжаць. Нехта згубіў. Дык я падняў, каб не валяліся, і прынёс дадому... Гляньце, якія! У нас няма такіх. – Дзе ты іх падняў? – пачала дапытвацца маці. – На сцежцы. Дзе пачынаецца наша паласа. – Як яны ляжалі? – Яны ляжалі вось так. Зубы ў траве на палавіне дзядзькі Стапановіча, а гэты канец на нашым баку. Аж каля пагону. Нехта згубіў. – Чаму ты думаеш, што іх нехта згубіў? – Дык нідзе нікога не было. Яны ляжалі адны, проста кінутыя на зямлю. – А можа, іх хтосьці забыўся? – узяўшы граблі з маіх рук, разглядаючы, гаварыла мама. – Можа, паклаў на хвілінку, а зараз вернецца, прыйдзе забраць, а іх няма... – Ніхто не прыйдзе. Я ж кажу, там нікога не было і няма. – Як ты думаеш, чые могуць быць граблі? – Нічые... Нехта згубіў. – А можа, дзядзькі Стапановіча? Я змоўк. Мне самому прыходзіла такое на думку. Але ж радасць прынесці гэткія прыгожыя граблі. З імі пагуляць, патрымаць у руках і то прыемна. А маці ўздыхнула і сказала: – Занясі іх і пакладзі там, дзе яны ляжалі! – I яшчэ настойліва дадала: – Аднясі назад! Пакладзі так, як ляжалі. Помніш?.. Нехта іх палажыў, забыўся, дык успомніць – прыйдзе забярэ!.. А ён, бач, знайшоў?! От дык знаходка!.. Аднясі! – Не панясу, – упарта і пакрыўджана сказаў я. Маці прыставіла граблі да вушака дзвярэй у сенцах, села на лаўку, узяла мяне за руку і ласкава запытала: – Чаму не панясеш? Чаго ты, сынок, пакрыўдзіўся? Што я такое благое табе сказала? Я мусіў прызнацца ў тым, што ў мяне карцела на душы. Я сказаў: – Сеньку бацька, калі ён прыносіць што-небудзь дадому, па галаве гладзіць... I кажа: усё нясі ў двор. Дурань той, хто нясе са свайго двара... – Ах, вось яно што?! – сказала мама. – А ты ведаеш, што Саўку, Сенькавага бацьку, дражняць Тарбахватам? У яго ўсё знаходка! Пакінь сякеру нанач на двары, заўтра ўжо будзе ў Саўкі. Павярнуўся ў хаце Саўка, запалак не стала. Ідзі да яго – запалкі ў Саўкі. Загледзеўся ён у цябе на што-небудзь, заўтра тое ўжо будзе ў яго ў каморы. Сцягне, і не заўважыш... Жывёлу не замыкае, каб у чужую сенажаць улезла. Усім палеткі патравіў. За тое Саўку і клічуць Тарбахватам... Дык што, ты ў яго ці ў Сенькі хочаш навучыцца? Я маўчаў. Але на сэрцы ўжо не было зайздрасці Саўкавай пахвале. Калі ўспомніць, між Сенькам і мною, сапраўды, было нешта такое... Ён доўга насіў, не аддаваў мой ножык-складанчык, і, калі мне надакучыла чакаць, я сказаў: «Чаму ты не аддаеш сцізорык? Гэта ж не твой, а мой». Сенька спакойна адказаў: «Бяры, калі гэта твой...» Значыць, гэта – Тарбахват! – Вось што, мне часу няма, і па галоўцы гладзіць за граблі я цябе не буду, – устаючы, сказала мама. – Але несці іх да пагону, сапраўды, далекавата... Лепш аднясі, сынок, іх дзядзьку Стапановічу. Аднясі, гэта ж блізка, цераз вуліцу, і скажы: «Вось вашы граблі. Я ішоў з Вострава і знайшоў іх на сцежцы. Каля пагону». Глядзі, так і скажы! От тады ты будзеш малайчына!.. Ідзі, аднясі! I я панёс. Неяк неахвотна было расказваць, як я іх падняў. Але які тут сорам? Хіба я ўкраў? Злодзей?.. Самога дзядзькі не было ў хаце. Мяне спаткала цётка Стапановічыха, наша суседка. На двары яна сыпала курам зерне. Нёс я граблі ў дзвюх руках перад сабою. – А мы шукалі, шукалі, – узрадавалася яна, – дзе ты, сынок, іх знайшоў? Я расказаў так, як мяне мама вучыла. Цётка ўзяла граблі і пахваліла: – От будзем падглядаць у вуллях пчолы, соты даставаць, я табе мёду дам за гэта. Ну, малайчына!

karotkizmest.by

Барыс Сачанка - Хлеб — Беларуская Літаратура

Было гэта даўно. Адразу ж пасля вайны. У голад. Маці прынесла аднекуль акрайчык хлеба. Доўга-доўга разглядала яго, нюхала, паварочвала і так і гэтак, нібыта не верыла вачам сваім, што на далоні ў яе ляжыць хлеб – сапраўдны жытні хлеб, спечаны з чыстай, без ніякае домесі, мукі, на паду печы, на свежым дубовым лісці, пражылкі якога так прыгожа адбіліся на скарынцы. Потым яна нейк, як мне падалося, аж надта борзда і неахайна разламала акрайчык напал: адзін кавалак дала мне, а другі палажыла на стол, пад абрус. – Гэта Толіку... Вернецца з лесу – то павячэрае... Сама ж, узяўшы капаніцу, пайшла на гарод акопваць бульбу. Я вельмі хацеў есці. I той кавалачак хлеба, што дала мне маці, з’еў, праглынуў мігам. I, вядома, ані не наеўся, толькі растравіў яшчэ больш свой голад. Хвілін колькі я не мог нідзе знайсці сабе месца: чамусьці лазіў на печ, пад ложак, выбягаў на двор, і зноў – каторы раз! – вяртаўся назад у хату. Потым усё ж не вытрымаў. Падсеў да стала, адгарнуў абрус, узяў у сваю руку той кавалачак хлеба, што пакінула была маці Толіку, майму старэйшаму брату. Не есці узяў. Проста так, паглядзець. Палюбавацца хлебам, як любавалася кагадзе маці. I тады раптам мне здалося, што маці мяне абдзяліла, брату пакінула хлеба намнога больш, чым дала мне. Ад братавага кавалачка я адшчыпнуў крошачку. Толькі крошачку. Адну маленечкую, малюпасенькую крошачку. Укінуў яе ў рот. Пачаў жаваць. Калі пракаўтнуў, не заўважыў, як пальцы мае самі, не пытаючы ў мяне на тое згоды, адшчыпнулі яшчэ крошачку. Маленечкую, малюпасенькую крошачку... ...Схамянуўся я тады, калі на маёй далоні асталася абшчыпаная з усіх бакоў скарыначка. Што я нарабіў? Што скажа маці, брат, калі вернуцца дахаты?.. Хуценька-хуценька я палажыў скарыначку на стол, акрыў яе абрусам. Але спакуса з’есці хлеб увесь, каб яго і духу не было ў хаце, каб ім і не пахла нават, была такая вялікая, такая неадольная, што я не выцерпеў – зноў падсеў да стала, узяў скарыначку ў рукі і ўкінуў яе ў рот... Брат вярнуўся з лесу як заўсёды позна, на змярку. Ён цэлы дзень быў на леспрамгасаўскай дзялянцы, абсякаў сучча, зарабляў грошы, каб было за што нашай сям’і жыць. Дома есці ў нас не было нічога. I спаць брат лёг у той вечар галодны. Ён доўга варочаўся на пасцелі, не засынаў: няйнакш, яму мроіўся той кавалачак хлеба, які пакідала яму маці і які з’еў я... Ніхто – ні маці, ні Толік – ні ў чым мяне не папракнулі. Ні ў той вечар, ні пасля. Яны былі старэйшыя, я меншы. Але калі я цяпер успамінаю той хлеб, які належала з’есці брату і які з’еў я, і той вечар, калі брат лёг праз мяне спаць галодны, мне робіцца не па сабе. Здаецца, аддаў бы ўсё, каб толькі не было ў мяне такога ўспаміну, каб як-небудзь пазбыцца, выкінуць яго са сваёй галавы. Лепей бы я быў тады галодны, лепей бы я лёг спаць не еўшы! Хай бы не я, а брат з’еў мой хлеб!.. Ды не! Таго, што было, не вернеш, не пераробіш. I з памяці сваёй, як бы ні хацеў, не выкінеш. Не, не выкінеш!..

1969 г.

Іван Грамовіч - Жаварнак — Кароткі змест / Краткие содержания

Увага!!! Поўны змест

Успамінаючы маленства, мне хочацца расказаць пра адзін выпадак, які здарыўся са мною на пашы. Мне заўсёды, як пачую жаваранка ў небе, здаецца, нібыта я зноў у дзяцінстве, стаю на ўзгорку ў доўгай дзядзькавай свіце і слухаю спеў птушак, а перада мною шырокае, шырокае поле... Калі здарыўся гэты выпадак, я якраз пасвіў авечкі. Пасвіць авечкі лягчэй, чым каровы. За імі не трэба надта бегаць, яны ходзяць гуртам, паслухмяныя, у шкоду не лезуць. Праз гэта, між іншым, такому пастуху не належала даваць падпаска; кожны гаспадар, у якога я бываў на чарзе, карміў і даваў мне верхнюю вопратку. Авечага пастуха і наймалі танней, хоць адказнасці тут – каб воўк не ўкраў ягняці, – бадай, больш, чым у якім статку. Я выганяў авечак на цэлы дзень. Кароў прыганялі ў сяло апоўдні падаіць, і пастух мог тым часам адпачыць. А я ўвесь дзень, у любое надвор’е, ад усходу да захаду сонца, хадзіў за авечкамі ў полі. Цэлы дзень, акрамя чарады, нікога не бачыш. Адзінока і сумна. Пасвіў я на папары. Гэта вялікі клін зямлі, пакінуты дзірваном да самай восені. На гэтым полі расла папарніца, трава, якую вельмі любілі авечкі. Калі яны, бывала, спрытна скублі, я ўзыходзіў на ўзгорак, глядзеў навокал і слухаў, як спявалі жаваранкі. Нідзе так звонка не чуваць спеў жаваранка, як у чыстым полі. З высокага неба падае, льецца птушыны спеў, нібы мноства срэбных званочкаў узняло сонца аж пад воблакі. Стаіш і чуеш, як пранікае птушыная песня ў сэрца, напаўняе яго радасцю. З птушкамі не было маркотна ў полі. Я гэта адчуваў і старанна бярог крылатых сяброў. Колькі я знаходзіў іхніх гнёздаў на межах, у барознах, пад скібай ад плуга! Я ніколі не кратаў птушыную сям’ю. Я ведаў, калі маленькія птушаняты выводзяцца, калі ў іх адрастаюць крылы. I мне здавалася, што жаваранкі, перапёлкі, курапаткі таксама ўжо ведалі мяне, прывыклі да мяне. Пырхнуўшы з гнязда, шэрае птушанё далёка не адлятала, а садзілася на галінку чарнобылю і глядзела ў мой бок па-свойску, смела. Жаваранкі для пастуха – свой хор. Я любіў, як яны спяваюць да ўсходу. Я чуў, нават бачыў, як перад захадам сонца яны, нібы дамовіўшыся, узлятаюць высока-высока, адзін перад адным спяваюць пяшчотныя песні і, як толькі агніста-чырвоны шар патане, змаўкаюць, хаваюцца на спачынак. Дабранач! Гэтую пару – дадому – я і мае авечкі добра ведалі. Наўкол наступала вячэрняя цішыня. Аднойчы ў поўдзень я стаяў на ўзгорку і глядзеў у неба, шукаючы ў блакітнай вышыні таго, хто заліваўся песняй. Сонца было ў зеніце. У такую пару дня большая палова птушак вісіць між небам і полем, – спявае самы магутны хор. Авечкі хадзілі ў лагчыне. Я іх бачыў перад сабою, а сам стаяў, як паўнаўладны гаспадар іх лёсу, у шырокай світцы з саматканага сукна, жакетцы аднаго дзядзькі, у якога я быў на чарзе. Яна мне была да пят, і насіць яе можна было толькі расшпіленай, каб не паваліцца на хаду. Я стаяў, а ветрык дзьмуў мне пад жакетку, і прыемны халадок асвяжаў цела. Рукавы ў жакетцы былі закасаны, у правай руцэ я трымаў пугу. Я глядзеў угору, але ў залатым паднябессі заўважыў не жаваранка, а каршуна. Гэтага драпежніка я таксама ведаў і бачыў не раз. Ляціць ён, бывала, над палеткамі, махае гэтак паважна крыламі, а потым спыніцца на адным месцы і пачынае выглядаць на зямлі птушак або мышэй. Нагледзіць і кідаецца на ахвяру, са свістам рассякаючы паветра. Каршун лунаў высока-высока і нібы глядзеў адтуль на мяне. Я зацікавіўся: каго ж ён высочвае, куды кінецца? Я спачатку і не прыкмеціў, як ад самай зямлі з песняй пачаў узнімацца мой сябрук-жаўрук. Срэбны званочак падымаў сваю песню ўсё вышэй і вышэй. А каршун застыў на месцы. Ён быў з боку ад зыркага сляпучага сонца. Заўважыўшы, што драпежнік не кратаецца, я насцярожыўся. Няўжо ён цэліцца на жаваранка? Няўжо гэты званочак, захоплены ўласнай песняй, не бачыць, што ён сам набліжаецца ў кіпцюры да смерці! Я глядзеў затаіўшы дыханне. I хоць адлегласць была яшчэ вялікая, драпежнік не вытрымаў, кінуўся ўніз. Уніз! Я тут жа страціў жаваранка з вачэй. Каршун, адзін каршун быў для мяне ў небе. Ён, як маланка, рассек паветра. Потым імклівы палёт пераламаўся. Драпежнік кінуўся ўбок, яшчэ ўбок. Вось ён амаль прыпаў да зямлі. I раптам над зямлёю палёт яго выраўняўся. Я аслупянеў. Каршун ляцеў на мяне. I толькі калі драпежнік быў ужо зусім непадалёк, я ўбачыў, як спераду ў яго ляціць, кідаецца ў бакі шэры камочак. Я аж уздрыгнуў, калі ён, як куля, шмыгнуў мне пад крысо. Так хутка, смела і даверліва знайшла сабе птушка схованку! Я спачатку нават не мог зразумець, як гэта здарылася, і міжволі замахнуўся на драпежніка пугай. Гнеўны крык вырваўся ў мяне з грудзей. У ім быў і гонар за давер’е жаваранка, і праклён драпежніку. Я і цяпер яшчэ бачу лютыя каршуновыя вочы, разяўленую дзюбу і растапыраныя кіпцюры. Ах, як ён неахвотна ўздымаўся ўгору! Я не магу знайсці словы, каб перадаць пачуццё, якое тады ахапіла мяне. Дзесьці тут, пад крысом жакеткі, сядзеў трапяткі жаваранак. Ён перадаў мне разгон свайго палёту. Нейкі час я адчуваў сябе акрыленым, і на сэрцы было так лёгка, што мне здавалася, вось-вось я палячу. Я апамятаўся. Дзе ж ён там засеў у маёй свіце? Дзе жаваранак, якога я выратаваў ад смерці? I толькі я зварухнуўся, як шэрая птушка пырхнула ў мяне з-пад крыса і паляцела пры самай зямлі. А неўзабаве зноў узвілася ў неба. Я стаяў радасны, узнагароджаны птушыным давер’ем. Дарагі жавараначак, будзь упэўнены, я заўсёды цябе абараню!

karotkizmest.by